Procopius van Caesarea

Eusebius van Cesarea († 337) weet te vertellen dat hij afkomstig was uit Jeruzalem. Hij diende als exorcist en lector in Scythopolis. Toen de christenvervolgingen onder Diocletianus (285-305) uitbraken, werd hij voor verhoor overgebracht naar Caesarea, Palestina. Hij weigerde consequent te offeren aan de goden. Zo was hij daar de eerste martelaar onder Diocletianus. In de oosterse kerken wordt hij vereerd als groot-martelaar.

Legende
Later werd het verslag van zijn marteldood steeds meer aangevuld met legendes. Daarin wordt verteld dat hij aanvankelijk Neanias heette, stamde uit heidense ouders en na de dood van zijn vader door keizer Diocletianus persoonlijk aan zijn hof werd aangenomen als lid van de lijfwacht. Toen hij onderweg was om in Alexandrië de Christenen uit te roeien, verscheen hem - net als Paulus ooit - Christus zelf: ‘Neanias, waar ga je heen? En wie bestrijd jij eigenlijk?’ ‘Wie bent u, Heer?’ Een stralend kruis verscheen aan de hemel - zoals later aan Constantijn - met de woorden: ‘Ik ben Jezus, de gekruisigde Zoon van God. In dit teken zul je je vijanden overwinnen. Vrees niet, ik ben met je.’ Toen bekend werd dat hij christen was geworden, werd hij prompt gevangen genomen en voorgeleid. Hij weigerde aan de goden te offeren en werd in de gevangenis geworpen. Daar werd hij bezocht door twaalf vrouwen, die hij sterkte in hun geloof. Toen zijn moeder hoorde van zijn standvastigheid, bekeerde ook zij zich tot Christus. Uiteindelijk werden ze allen gedood.

Hij wordt vereerd als beschermheilige van getrouwde (‘gekroonde’) vrouwen.